सौगात भण्डारी, इलाम
प्रविधिको विकासले सञ्चार क्षेत्रमा अभूतपूर्व क्रान्ति ल्याएको छ। सामाजिक सञ्जालका अनेकौँ मञ्चहरूले मानिसहरूलाई जोड्ने, मनोरञ्जन दिने र प्रतिभा प्रस्फुटन गर्ने अवसर प्रदान गरेका छन्। तर, यही प्रविधिको दुरुपयोगले पछिल्लो समय सामाजिक विकृति मात्र होइन, गम्भीर साइबर अपराध र आर्थिक शोषणको भयावह रूप लिँदै गएको छ। विशेष गरी मध्यराति १० बजेपछि सञ्चालन हुने ‘टिकटक लाइभ’ र त्यसपछिका गुप्त डिजिटल सञ्जालहरू नेपाली समाजका लागि एउटा नयाँ र खतरनाक चुनौतीका रूपमा उभिएका छन्।
१. अनुसन्धानको पृष्ठभूमि र ‘भर्चुअल’ धन्दाको प्रकृति
पछिल्लो केही समयदेखि टिकटकमा मध्यराति १० बजेपछि एउटा अर्कै दुनियाँ सुरु हुने गरेको पाइन्छ। टिकटक लाइभमा आएर ‘VC’ (भिडियो कल) को सङ्केत गर्दै विभिन्न कोड भाषा प्रयोग गर्ने र दर्शकहरूलाई प्रलोभनमा पार्ने क्रम बढेको छ। यस विषयको सत्यतथ्य र गम्भीरता बुझ्नका लागि हामीले एक अनुसन्धानात्मक केस स्टडी (Case Study) सञ्चालन गर्यौँ।
अनुसन्धानका क्रममा हामी आफैँ गुप्त रूपमा ग्राहक र दर्शक बनेर यस सञ्जालभित्र प्रवेश गरेका थियौँ। सुरुमा टिकटक लाइभमार्फत सञ्चार स्थापित गरिन्छ। त्यसपछि टिकटकको कमेन्ट वा बायो (Bio) मार्फत ह्वाट्सएप (WhatsApp) वा टेलिग्राम नम्बर आदानप्रदान हुन्छ। ह्वाट्सएपमा पुगेपछि डिजिटल वालेटहरू (ई-सेवा, खल्ती आदि) मार्फत निश्चित रकम (भुक्तानी) मागिन्छ। निश्चित समयका लागि (जस्तै: ५ मिनेट, १० मिनेट) रकम पठाएपछि ती युवतीहरू भिडियो कलमा नाङ्गो वा अश्लील रूपमा प्रस्तुत हुने गरेको पाइयो।
२. केस स्टडीको भयावह निष्कर्ष: ‘डिजिटल ट्र्याप’ र ब्ल्याकमेलिङ
हाम्रो अध्ययन त्यतिमा मात्र सीमित रहेन। अझ भित्रसम्म अनुसन्धान गर्दै जाँदा यो केवल देहव्यापार वा अश्लीलता प्रदर्शनको विषय मात्र नभई एउटा संगठित ‘डिजिटल ठगी तथा ब्ल्याकमेलिङ’ (Cyber Extortion) को गिरोह भएको तथ्य उजागर भयो।
भिडियो कल सुरु हुनासाथ युवतीहरूले पुरुष युवाहरूलाई उत्तेजित बनाउने र उनीहरूको पनि दृश्य देखिने गरी भिडियो अन गर्न लगाउने गर्छन्। युवाहरूले आफ्नो गोपनीयता र सुरक्षाको ख्याल नगरी भिडियो अन गर्छन्। तर, पर्दापछाडि युवतीहरूसँगै एउटा संगठित समूह सक्रिय हुन्छ, जसले अत्याधुनिक स्क्रिन रेकर्डिङ (Screen Recording) औजारहरू प्रयोग गरेर सम्पूर्ण भिडियो कल रेकर्ड गरिरहेको हुन्छ।
भिडियो कल सकिएलगत्तै ती पुरुष युवाहरूलाई उनीहरूकै अश्लील दृश्य, अनुहार र पहिचान खुल्ने स्क्रिनसट तथा भिडियो पठाइन्छ। त्यसपछि सुरु हुन्छ मानसिक यातना र बार्गेनिङको शृङ्खला। “यदि मागिएको रकम तुरुन्त नपठाए यो भिडियो तिम्रो परिवार, साथीभाइ, रोजगारीको ठाउँ र सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरिदिन्छौँ” भनेर धम्की दिइन्छ। सामाजिक प्रतिष्ठा गुम्ने डरले धेरैजसो युवाहरू लाखौँ रुपैयाँ बुझाउन बाध्य भएका छन् भने कतिपय युवाहरू गम्भीर मानसिक तनाव र आत्महत्याको सङ्घारसम्म पुगेका तथ्यहरू भेटिएका छन्।
३. मुख्य समस्या र सामाजिक प्रभाव
यस प्रकारको गिरोहले विशेष गरी वैदेशिक रोजगारीमा रहेका युवा, अध्ययनरत विद्यार्थी र सामाजिक प्रतिष्ठा भएका व्यक्तिहरूलाई निसाना बनाउने गरेको पाइन्छ।
- आर्थिक शोषण: सुरुमा केही सय वा हजार रुपैयाँको लोभ देखाएर पछि लाखौँ रुपैयाँ ब्ल्याकमेलिङमार्फत असुलिन्छ।
- मानसिक स्वास्थ्यमा आघात: ब्ल्याकमेलिङको शिकार भएका युवाहरूले समाज र परिवारको डरले प्रहरीमा उजुरी दिन सक्दैनन्, जसका कारण उनीहरू चरम निराशा (Depression) मा पुग्ने गरेका छन्।
- विकृत सामाजिक परिवेश: सानो उमेरका किशोरी र युवतीहरूलाई द्रुत गतिमा पैसा कमाउने लोभ देखाएर यस्ता आपराधिक सञ्जालमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ।
४. नियामक निकाय र सरकारलाई ध्यानाकर्षण तथा सुझाव
प्रविधिको प्रयोगमार्फत भइरहेको यो विकृति र अपराधलाई समयमै नियन्त्रण नगर्ने हो भने यसले विकराल रूप लिने निश्चित छ। यसका लागि नेपाल सरकार, गृह मन्त्रालय, नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरो र नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (NTA) ले तत्काल ठोस कदम चाल्न आवश्यक छ।
1. टिकटक र सामाजिक सञ्जालको कडाइका साथ अनुगमन: नियामक निकायले मध्यरातिको समयमा हुने अश्लील तथा संदिग्ध टिकटक लाइभहरूलाई तत्काल फ्ल्याग (Flag) र ब्लक (Block) गर्ने प्रविधि र संयन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।
2. डिजिटल वालेट र वित्तीय कारोबारको ट्र्याकिङ: ह्वाट्सएप वा अन्य माध्यमबाट खातामा पटक-पटक शङ्कास्पद रकम सङ्कलन हुने डिजिटल वालेट र बैंक खाताहरूको सुक्ष्म अनुसन्धान गरिनुपर्छ।
3. साइबर ब्यूरोको सक्रियता र द्रुत सेवा: यस्ता ब्ल्याकमेलिङमा परेका पीडितहरूले विना संकोच र गोपनीयता कायम रहने गरी उजुरी दिने वातावरण बनाइनुपर्छ।
4. जनचेतना अभिवृद्धि: सामाजिक सञ्जालमा हुने यस्ता ‘भर्चुअल ट्र्याप’ र अश्लील प्रलोभनहरू आपराधिक गिरोहको चाल हो भन्नेबारे आम नागरिक र युवाहरूमा व्यापक सचेतना फैलाउनु पर्छ।
निष्कर्ष
प्रविधि आफैँमा खराब हुँदैन, तर यसको सही प्रयोग र नियमन हुन नसक्दा यसले अपराधलाई बढावा दिन्छ। मध्यराति १० बजेपछि टिकटकबाट सुरु भई ह्वाट्सएप र डिजिटल भुक्तानी हुँदै ब्ल्याकमेलिङसम्म पुग्ने यो धन्दा सामान्य सामाजिक विकृति मात्र होइन, यो एक गम्भीर सङ्गठित अपराध हो। समयमै यस सञ्जाललाई तोड्न र दोषीहरूलाई कानुनी दायरामा ल्याउन राज्यका सम्बन्धित निकायहरूले तत्काल कडा कदम चालून्।
